Bản sắc thiên nhiên và ký ức quê hương trong thơ Đinh Xuân Trường

Tập thơ không gây ồn ào về kỹ thuật cách tân, nhưng tạo ấn tượng bằng cảm xúc chân thành, nhân hậu, bằng hình ảnh thiên nhiên, quê hương, con người được nâng lên thành chất liệu thẩm mỹ và bằng niềm tin vào vẻ đẹp của đất nước, vào các giá trị truyền thống và đạo lý gia đình.

Tốt nghiệp Đại học Văn khoa TP. Hồ Chí Minh, Đinh Xuân Trường đi làm báo và đến với thi ca. Là người từng trải, từng đi qua nhiều vùng đất khi làm báo Lao Động, Đinh Xuân Trường viết như đang trò chuyện với chính quê hương, với những người thân yêu, với mùa màng, đồi núi, sông suối và những mảnh đời lam lũ mà đáng quý. Thơ anh không cầu kỳ, không hoa mỹ gượng ép mà trong sáng, giàu hình ảnh, giàu âm hưởng dân gian, đặc biệt là giàu tình cảm chân chất. Đọc tập thơ “Một phần mười giây”, người ta cảm nhận rõ thơ không nhằm khoe chữ mà để gìn giữ một khoảnh khắc xúc cảm. Đúng như tên tập thơ, chỉ “một phần mười giây” trong đời sống cũng đủ thành thi ca nếu trái tim biết rung động.

Thiên nhiên là không gian thẩm mỹ và không gian tâm trạng

Qua tập thơ, ta thấy thiên nhiên như ký ức và bản thể Việt. Không ít trang thơ trong tập gắn liền với thiên nhiên qua một cái nhìn đầy trìu mến, đôi khi như gắn liền với huyết mạch quê nhà: lau trắng sông Lô, đồi thông, bến nước, rào Nan, bông sen, hoa lê Na Hang, sóng biển Đá Nhảy, ruộng bậc thang Lao Chải… Tác giả nhìn thiên nhiên như một phần bản thể của dân tộc, của tuổi thơ, của mỗi kiếp người. Ở bài thơ “Lau trắng bờ sông Lô”, thiên nhiên không chỉ đẹp mà còn mang tính sử thi: “Sông Lô sừng sững trường ca/ Âm vang sông núi thuở xa dội về…”. Lau trắng ở đây trở thành biểu tượng của ký ức chiến tranh và của khí phách cha ông. Thiên nhiên vì thế không chỉ đẹp mà còn là chứng nhân lịch sử.

Ở mạch thơ viết về sen, thiên nhiên trở thành không gian tâm linh và đạo lý. Những bài như “Sen”, “Hoa sen và em”, “Hương sen”, “Cuối mùa sen”, “Bông sen sót lại” cho thấy tác giả thực sự có một “trường thẩm mỹ sen”. Sen không chỉ là hoa mà là biểu tượng của sự thanh khiết, nhân cách, nỗi nhớ, tình yêu: “Gần bùn mà chẳng hôi tanh/ Em tu mấy kiếp mà thành Phật Sen?”. Cách nhân hóa sen, gắn sen với người con gái, với vẻ đẹp lao động, vừa dân dã vừa thanh khiết, thể hiện một giọng thơ mộc mà lấp lánh.

Thơ Đinh Xuân Trường không vẽ thiên nhiên thuần túy mà luôn hòa thiên nhiên vào cảm xúc. Thu Hà Nội hiện lên trong nhiều bài thơ với vẻ đẹp dịu dàng, man mác buồn: “Hà Nội như đang dậy thì em ạ/ Góc phố nào cũng trẻ lại ngàn năm…”. Thiên nhiên trở thành phương tiện biểu đạt cảm xúc: nỗi nhớ, sự rung động, hoài niệm, khát vọng sống. Trong “Sương mù Hồ Tây”, cái mờ ảo của sương như chính trạng thái của một tình yêu nhẹ nhàng mà sâu kín. Thiên nhiên cũng là miền tự do cho nội tâm giãi bày, nơi tác giả nhìn thấy vòng xoay thời gian, lẽ vô thường của kiếp người. Hình ảnh lá rụng không chỉ là hình ảnh thị giác mà còn ẩn chứa triết lý nhân sinh: “Lá biết mình đã qua một cung đường/ Đã dâng hết mình cho cây xanh tốt”. Đó là tư tưởng sống đẹp, sống dâng hiến, sống bình thản, đậm tinh thần Á Đông.

Đáng chú ý, tập thơ còn mở ra hành trình thẩm mỹ qua nhiều miền đất: Na Hang, Lan Hạ, Lao Chải, Tân Hóa, suối Yến, Cát Bà, Đá Nhảy, Nho Quế… Mỗi địa danh bước vào thơ với vẻ đẹp riêng: vừa hoang sơ, vừa kỳ ảo, vừa thấm đẫm văn hóa bản địa. “Na Hang” mở ra một bức tranh hùng vĩ và thơ mộng: “Núi ngả vào mây bềnh bồng/ Đại ngàn sao giống Hạ Long…”. “Vịnh Lan Hạ” lại là không gian của tình yêu đôi lứa, của sự giao hòa trời, biển và con người: “Trời phóng túng tặng bốn trăm giỏ lan/Mà ở Cát Bà biển xanh chỉ một”. Thơ Đinh Xuân Trường góp phần xác lập một bản đồ cảm xúc về đất nước, nơi mỗi vùng đất là một gương mặt, một sắc thái thẩm mỹ riêng.

Chất thơ với nhịp điệu mới về đời sống đương đại

Tập thơ cho thấy rõ cảm hứng về sự “thay da đổi thịt” của nông thôn hôm nay với cách viết vừa thực tế vừa giàu tính phát hiện. Bài “Làng ta như thể trẻ ra” không chỉ miêu tả cảnh nhà lầu, xe hơi, đường rộng… mà còn là niềm vui của người con trở về, ngỡ ngàng trước sự thay đổi của làng quê. Đời sống hiện đại hiện lên không phải như một sự đứt gãy mà như kết quả của nỗ lực, của hội nhập, của sự kiên cường vượt khó. Trong bài thơ “Trên rốn lũ Tân Hóa”, tác giả nhìn thấy sự kỳ diệu của sự “hóa thân” sau thiên tai, khi con người biến đau thương thành cơ hội: “Làng như hải cảng/ Nhà thành tàu neo…”. Giọng thơ vừa hài hước, vừa cảm động, vừa lạc quan như chính tinh thần người miền Trung chịu thương chịu khó.
Trong thơ Đinh Xuân Trường, đời sống thị thành đã trở thành nhịp điệu mới của thơ đương đại. Bên cạnh làng quê, tập thơ cũng dành nhiều trang cho đời sống đô thị. Đó là một không gian “hiện đại nhưng vẫn thơ”, không bon chen mà giàu cảm xúc, cả khi heo may về, lá vàng rơi, quán cà phê Hồ Tây, phố thu Phố Phái, tiếng nhạc, gió mùa… Dù đứng giữa không gian đô thị, cảm xúc của tác giả vẫn thuần hậu, vẫn tìm về vẻ đẹp: “Hà Nội như đang dậy thì…”, “Gió mơn man vuốt tóc áo trên đường…”. Những bài thơ về mùa thu rất đặc biệt, mang âm hưởng của một Hà Nội thanh lịch, nhẹ nhàng, đầy nhạc tính. Đó là một Hà Nội “đi vào thơ”, chứ không phải Hà Nội xô bồ, thực dụng.

Một mảng thú vị trong tập thơ là mạch thơ tình trẻ trung, dí dỏm nhưng tinh tế. Tình yêu hiện lên qua hình ảnh hoa sen, bình sen, áo trắng suối Yến, gió heo may, mắt huyền… Có lúc hồn nhiên đến ngộ nghĩnh: “Ước gì mình hóa thành bình hoa sen…”; có lúc lại sâu thẳm, day dứt. Tình yêu của Đinh Xuân Trường không cường điệu, không bi lụy mà trong trẻo, mộc mạc, gần với tâm hồn người lao động, gần với ca dao. Đây cũng là một nét riêng tạo độ mềm mại cho cả tập thơ.

Điều đặc biệt, cảm thức quê hương, cội nguồn trong ký ức là mảng sâu nhất của tập thơ. Trong “Quảng Bình quan”, chỉ một hình ảnh đã đủ lay động: “Chiều ngang qua Quảng Bình quan/ Chạm vào như thể ruột gan của mình”. Quê hương không chỉ là nơi chôn nhau mà còn là nơi lưu giữ sự tự tôn dân tộc, ký ức chiến tranh và đặc biệt là ký ức tuổi thơ. Những bài như “Nhớ xưa”, “Tết xa quê”, “Nhớ Tết quê nhà” tạo nên một bản giao hưởng hoài niệm: “Nhớ tiết lạnh se mẹ ngồi nấu bánh…”, “Thương ánh mắt em vẫn còn vương lệ…”. Ký ức quê hương thường đi cùng ký ức gia đình, tạo nên chiều sâu nhân văn. Nhiều câu thơ xúc động tự nhiên, không phô trương: “Bông cũng như mây trắng đều nhẹ lắm/ Sao gánh âu lo trĩu nặng của bà”. Hoặc: “Vu Lan bàng bạc tiết ngâu/ Đêm nằm nhớ mẹ têm trầu, đọc thơ”. Đó là những câu thơ làm ấm lòng người đọc bởi sự chân thật.

Trong bài thơ “Viết trong ngày giỗ ông”, mạch đạo lý được thể hiện rõ nét. Tác giả bộc lộ sự kính trọng với thế hệ đi trước, với những người “sống vì dân”, để lại tên tuổi trong lòng làng xóm. Khi viết về mẹ, về bà, tác giả luôn giữ giọng thơ thành kính nhưng không bi lụy, chỉ giản dị, đầy biết ơn. Đây chính là nét đẹp văn hóa Việt trong thơ.

Tập thơ cho thấy quê hương như một không gian văn hóa sống động. Trong mạch quan họ với làn điệu văn hóa đặc sắc, tác giả thể hiện sự mê đắm những giá trị truyền thống: “Rằng “người ơi người ở”/ Em đâu rồi quai thao?”. Âm nhạc dân gian trở thành chất liệu thẩm mỹ, vừa lãng mạn, vừa dân dã.

Với giọng thơ chân thật, trong sáng, giàu hình tượng, Đinh Xuân Trường viết mà như đang kể, đang tả, đang trò chuyện. Đây là giọng thơ của một người từng trải, để cảm xúc dẫn dắt ngôn từ, tự nhiên mà không gượng ép. Trong lời kể có nhạc, trong hình ảnh có cảm, trong tình cảm có chiều sâu văn hóa. Hình ảnh trong thơ anh đa phần là hình ảnh đời sống, với cách triển khai tạo nên một trường mỹ cảm mượt mà, thi vị, khiến sự bình thường trở thành nghệ thuật.

Không uốn éo ngôn từ, không cầu kỳ hình thức, thơ Đinh Xuân Trường chạm vào người đọc bằng chân tình, bằng sự thẳng thắn của tâm hồn nên rất dễ đồng cảm.“Một phần mười giây” không phải là một tập thơ gây sốc, gây tranh luận hay cách tân dữ dội. Nó là tiếng thơ của một tâm hồn giàu trải nghiệm, giàu nhân ái, biết lắng nghe nhịp đời, biết trân trọng những vẻ đẹp bình dị nhất của đất nước, con người, thiên nhiên. Tập thơ là một hành trình về với quê hương, một cuộc đối thoại với thiên nhiên, một bản ghi chép tinh tế về đời sống hiện đại, một lời nhắn nhủ về đạo lý và sự trân trọng cái đẹp. Trong sự ồn ào của đời sống hôm nay, thơ Đinh Xuân Trường nhắc người đọc nhớ rằng: “Một phần mười giây” của rung động cũng đủ giữ lại cả một đời yêu thương. Đó chính là giá trị bền vững và nhân văn của tập thơ./.

Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến