Chiếc vé nhỏ - Câu chuyện tàu điện Hà Nội xưa
Mỗi khi nghe ca khúc “Nhớ về Hà Nội”, những người Hà Nội ngoài ngũ tuần chắc hẳn lại nhớ về một thời xa vắng khi tiếng leng keng của tàu điện đánh thức phố phường mỗi sớm mai. Những chuyến tàu xanh hay đỏ, ghế gỗ, vành sắt mòn bóng đã chở biết bao thế hệ người Hà Nội. Ít ai nghĩ câu chuyện về những chuyến tàu ấy lại bắt đầu từ một thứ nhỏ bé: chiếc vé.
“... Nhớ những con đê dài lối xe, bước chân năm tháng đi về.
Và nhớ tiếng leng keng tàu sớm khuya hướng ra Đống Đa, Cầu Giấy…”
Mỗi khi nghe ca khúc “Nhớ về Hà Nội”, những người Hà Nội ngoài ngũ tuần chắc hẳn lại nhớ về một thời xa vắng khi tiếng leng keng của tàu điện đánh thức phố phường mỗi sớm mai. Những chuyến tàu xanh hay đỏ, ghế gỗ, vành sắt mòn bóng đã chở biết bao thế hệ người Hà Nội. Ít ai nghĩ câu chuyện về những chuyến tàu ấy lại bắt đầu từ một thứ nhỏ bé: chiếc vé.
Có lẽ cũng chẳng có mấy người quan tâm đến tuổi đời 91 năm của các “thế hệ” những chiếc vé đã đồng hành cùng những chuyến tàu điện Hà Nội xưa cũ. Từ chiếc vé tàu điện thời Pháp thuộc chỉ là mẩu giấy nhỏ, in chữ Pháp và chữ quốc ngữ sơ khai đến những chiếc vé ghi dấu những ngày tháng cuối cùng tàu điện dừng lăn bánh, đó là cả một câu chuyện lịch sử bình dị mà không kém phần thú vị. Cũng chẳng mấy người biết rằng, chính những con tàu xuyên suốt 9 thập kỷ ấy đã từng “thay tên đổi chủ” đến 9 lần. Từ cái tên đầu tiên “Công ty Đường sắt điện Hà Nội và tiện ích mở rộng” đến danh xưng cuối cùng “Công ty Xe điện Hà Nội”, tất cả đều được in dấu trên những chiếc vé nhỏ nhắn qua tháng năm xưa.
Nếu những chiếc vé biết kể chuyện, chắc hẳn sẽ có biết bao điều để sẻ chia. Như chuyện về xẩm trên tàu điện - một nét văn hóa của Hà Nội xưa. Các nghệ nhân ngồi ở góc toa, đàn nhị, đàn bầu, hát những câu xẩm “ai oán nẫu ruột”. Có người hát thơ Nguyễn Bính: “Sáng giăng sáng cả vườn chè/ Một gian nhà nhỏ đi về có nhau”. Lại có câu vui về việc nhảy tàu của người Hà Nội: “Xưa nay có thế bao giờ/ Có chiếc tàu điện đứng chờ ngã ba/ Đàn ông cho chí đàn bà/ Hễ tàu vừa đến lấy đà nhảy lên…”. Xẩm tàu điện đã lùi vào dĩ vãng. Nhưng biết đâu, trên hành trình tìm về với quá khứ, ai đó sẽ được nghe kể về một Hà Nội bình dị mà tài hoa qua câu hát xẩm trên những chuyến tàu khi ấy.
Giờ đây thật khó để cầm được tấm vé tàu đầu tiên in chữ Pháp và cả chữ quốc ngữ. Chiếc vé có đến bốn hàng nội dung. Đọc kỹ mới thấy lịch sử hiện ra từ những dòng chữ quốc ngữ thô sơ: “Gia vé : Xem o bang ki gia/ Bat thai dua vé khi tra tien/ Luc xnuog dung tra vé duo so-vo”. Đó là thứ chữ quốc ngữ còn đang trên đường thay thế cho chữ Nho quen thuộc có tuổi đời hơn 2.000 năm trên miền đất Việt. Thứ chữ chưa rõ ràng như chính đô thị Hà Nội thời ấy đang trong quá trình chuyển đổi mô hình phát triển từ thành thị phương Đông sang đô thị hiện đại kiểu phương Tây thời Pháp thuộc. Sau hơn nửa thế kỷ lăn bánh, đến những năm 1952-1954, dòng chữ trên mặt vé ấy mới được viết rõ ràng: “Xem giá vé ở bảng kê giá. Bắt phải đưa vé khi trả tiền. Lúc xuống đừng trả vé cho Sơ-Vơ”. Chỉ còn từ “Sơ-Vơ” là phiên âm của từ receveur (tiếng Pháp). Đó chính là thanh âm của hai từ “soát vé” - “người soát vé” ngày nay. Chi tiết hướng dẫn mang hàm ý căn dặn người dân trên tấm vé ấy đã lý giải một cách giản đơn cho những nghiên cứu nhằm giải mã mối quan hệ giữa mạng lưới tàu điện với đối tượng sử dụng, trong sự phát triển đô thị Hà Nội mang màu sắc phương Tây khi ấy. Đó chính là tầng lớp bình dân bản xứ! Mạng lưới tàu điện được coi là hiện đại khi ấy đã được xây dựng trên những tuyến đường hiện hữu, đi qua những khu vực thị dân sầm uất của Thăng Long - Hà Nội… Đó chính là sự giao thoa Đông - Tây trên bình diện đô thị!
Những chiếc vé tàu còn là tấm bản đồ của vùng lõi lịch sử Thủ đô. Mạng lưới tàu điện với độ dài lên tới 32,2km như những cánh sao tỏa từ trái tim Hà Nội - Hồ Gươm đi 6 hướng: Hà Đông, Cầu Giấy, Mơ, Vọng, Bưởi và Yên Phụ. Mỗi tuyến tàu lại khoác lên những tấm vé một màu khác nhau, kết nối các vùng cửa ô với Hà Nội. Những chuyến tàu giống như con thoi dệt nên tấm vải tháng năm. Bao nhiêu chiếc vé đã đến tay những người khách ngược xuôi Hà Nội? Tàu đã chứng kiến bao điều đã qua trên những cung đường quen thuộc ấy. Nhà thơ Nguyễn Duy có câu: “Có một phố vừa đi qua phố/ Lại nhớ tên phố khác đâu đây”. Phố nối phố, tên nối tên như bản đồ sống động dưới bánh xe. Bao nhiêu người ngồi ghế gỗ, nghe tiếng leng keng, nhìn mái nhà, hàng cây và cuộc sống người Hà Nội lướt qua ô cửa. Có bao nhiêu người bán hàng xách giỏ tre với cả gà, vịt... lên tàu, có những gánh hàng hoa vội vã cho kịp chuyến tàu đầu tiên ra chợ. Đó là cách Hà Nội ghi dấu vào ký ức qua từng trạm dừng, qua những cái nắm tay mỗi khi tàu phanh. Đó là những câu chuyện mà tấm vé lặng im không kể.
Những tấm vé ngày một nhỏ lại, ít đi và giản đơn hơn, dường như vé muốn nói rằng “tàu điện sẽ ngừng lăn bánh”. Đầu những năm 1990, những toa xe bị tháo dỡ, đường ray được tráng nhựa. Những ngày cuối, tàu thưa hơn, mỗi chuyến nhuốm màu tiếc nuối. Một sáng thức dậy, không còn tiếng leng keng. Hà Nội bỗng ồn ào, vội vã... Gần 40 năm đã qua, thành phố giờ rộng hơn, to hơn, hiện đại hơn. Những tuyến đường sắt đô thị hiện đại đã và đang dần hình thành. Mà thật lạ, dường như chúng gần như chạy đúng trên những tuyến đường tàu điện khi xưa. Phải chăng đó là sự trao truyền lịch sử? Vé tàu hiện đại giờ không còn là giấy mà là mã QR trên điện thoại, là vé điện tử, là những tấm thẻ nhựa cứng cáp.
Bây giờ, muốn thấy một chiếc vé tàu điện xưa cũng chẳng khó bởi sự phát triển của công nghệ thông tin. Trên màn hình máy tính, điện thoại, những mẫu vé giấy nhỏ màu xanh, đỏ, vàng, trắng hiện ra cùng với cả những vết ố vàng của thời gian. Những chiếc vé ấy dù chỉ còn trong ảnh vẫn có thể kể về một thời phố phường chậm rãi, về một Hà Nội đã qua nhưng chưa bao giờ thực sự mất đi.
Chiếc vé nhỏ - câu chuyện tàu điện Hà Nội xưa không chỉ là hoài niệm mà còn giúp các thế hệ hôm nay và mai sau hiểu rằng mỗi thành phố đều có những “di sản” vô hình. Tàu điện không còn, nhưng những chuyển biến lịch sử qua từng tấm vé vẫn còn đó. Tàu điện Hà Nội sẽ còn mãi trong những trang viết, qua những câu thơ, lời ca, thước phim và hình ảnh. Và câu chuyện về chiếc vé nhỏ khiến ai cũng có thể hình dung một Hà Nội khác - không xa xôi, vì nó vẫn là Hà Nội hôm nay, chỉ khác đi một chút. Hãy thử đi trên những con phố ấy, thử hình dung về những đường ray xưa; hãy tìm về những chuyến tàu ngày ấy bằng một cách nào đó. Biết đâu, chúng ta sẽ có được một “chiếc vé” của riêng mình không bằng giấy, mà bằng ký ức, bằng tình yêu Hà Nội.
Bởi có những thứ, khi đã mất, lại trở nên quý giá. Và có những thứ, dù chỉ là một mảnh giấy nhỏ, vẫn có thể đưa chúng ta trở về với một thời đã qua như một tấm vé du hành thời gian thực sự. Hãy tin rằng mỗi người đều có thể giữ cho riêng mình một “chiếc vé” như thế./.