“Chìa khóa” mở ra diện mạo, sức vóc Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới
Với tầm nhìn đến năm 2085 là “thành phố Thịnh vượng - Hài hòa - Văn hiến - Bản sắc, đô thị kết nối toàn cầu đặt nền tảng trên giá trị nghìn năm...”, Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã đưa ra những giải pháp chiến lược, toàn diện. Trong đó, việc tổ chức không gian với cấu trúc “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm” mang tính đột phá là “chìa khóa” mở ra diện mạo, sức vóc của Thủ đô Hà Nội trong thời gian tới.
1. Trái với trước đây thường có xu hướng quay lưng với dòng sông Hồng, Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã đưa sông Hồng trở thành trục trung tâm, là “trái tim” cảnh quan sinh thái, văn hóa và động lực phát triển kinh tế của toàn Thành phố trong ít nhất một thế kỷ tới.
Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đặt ra nhiệm vụ quy hoạch 9 trung tâm lớn. Trong đó có Trung tâm đô thị Nam Sông Hồng (trung tâm đầu não chính trị, hành chính, văn hóa, di sản, tài chính, thương mại dịch vụ, hội nhập quốc tế, y tế, du lịch, khoa học công nghệ, giáo dục đào tạo, logistics); Trung tâm đô thị Bắc Sông Hồng (Kinh tế - Dịch vụ - Hội nhập kinh tế, quốc tế). Như vậy, sông Hồng giờ đây không còn là ranh giới để phân biệt nội thành - ngoại thành mà đóng vai trò như một trục cảnh quan xanh nối kết các trung tâm động lực. Đây là tiền đề để phát triển các chuỗi đô thị hướng thủy hiện đại, hài hòa với bảo tồn di sản văn hóa, tạo ra một bản sắc rất riêng cho Hà Nội so với các đại đô thị khác trong khu vực.
Thách thức lớn nhất của Hà Nội là lực hút hút hướng tâm rất lớn. Dòng người và dòng vốn liên tục đổ về khu vực nội đô lịch sử vì nơi đây tập trung mọi tiện ích cốt lõi. Triết lý “đa cực, đa trung tâm” trong Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã đưa ra đáp án cho bài toán “giải nén” nội đô. Bằng việc thiết lập chiến lược 9 cực tăng trưởng và 9 trung tâm lớn, Hà Nội chủ động tạo ra những thỏi nam châm kinh tế mới mang tính chuyên biệt.
Cực phía Bắc (thuộc vùng Đông Anh - Mê Linh - Sóc Sơn cũ) được định vị là cửa ngõ hội nhập quốc tế, hạt nhân là Cảng hàng không quốc tế Nội Bài và việc hình thành khu thương mại tự do, đây sẽ là trung tâm logistics, công nghiệp công nghệ cao và giao thương toàn cầu. Cực phía Tây (Hòa Lạc) được định hình là trái tim của nền kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo. Nơi đây không phải để xây dựng những khu dân cư đông đúc mà sẽ tập trung phát triển đô thị khoa học công nghệ, giáo dục đào tạo chất lượng cao, thu hút nguồn nhân lực tinh hoa và các tập đoàn công nghệ hàng đầu.
Trong khi đó, cực phía Nam (thuộc vùng Phú Xuyên - Ứng Hòa cũ) chuyển hóa vùng chiêm trũng thành cực công nghiệp, logistics đa phương thức, đặc biệt gắn với tầm nhìn chiến lược về sân bay thứ hai của Thủ đô. Đây là bước đi chiến lược nhằm khơi thông tiềm năng liên kết Vùng đồng bằng sông Hồng, hành lang kinh tế Bắc - Nam. Những phân cực này tạo ra các vệ tinh tương hỗ lẫn nhau cho Thủ đô. Các trục động lực kết nối những cực này sẽ hình thành nên một màng lưới hạ tầng giao thông lớn và hiện đại, giúp nền kinh tế vận hành xuyên suốt.
2. Khi quỹ đất bề mặt ngày càng thu hẹp do tốc độ đô thị hóa nhanh, Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm thể hiện tư duy chiến lược, đổi mới khi lần đầu tiên nhắc tới khai thác không gian “đa tầng, đa lớp”. Trong đó, không gian ngầm (hạ tầng và dịch vụ), Quy hoạch nêu rõ tầng nông (độ sâu 0m đến -15m) ưu tiên các hoạt động công cộng, dịch vụ thương mại, hành lang đi bộ ngầm, bãi đỗ xe và hạ tầng kỹ thuật thiết yếu.
Tầng trung (độ sâu -15m đến -30m) bố trí đầu mối giao thông đường sắt đô thị, hệ thống kho bãi ngầm, hào kỹ thuật tổng hợp, công trình phòng tránh thiên tai và kho dự trữ chiến lược. Tầng cận sâu (độ sâu -30m đến -50m) dành cho các trục hạ tầng kỹ thuật chính, hệ thống trữ nước ngầm quy mô lớn và các công trình phục vụ an ninh - quốc phòng. Tầng sâu (dưới -50m) bảo vệ nghiêm ngặt làm không gian dự trữ chiến lược, chưa khai thác trong thời kỳ quy hoạch.
Theo Quy hoạch, mục tiêu đến năm 2065 khu vực trung tâm có tới 40% diện tích đất được khai thác không gian ngầm, như vậy Hà Nội sẽ giải bài toán khó về hạ tầng giao thông tĩnh, công trình công cộng và hệ thống kỹ thuật. Các tuyến metro ngầm, các trung tâm thương mại dưới lòng đất và các bãi đỗ xe ngầm liên thông trong tương lai mà Quy hoạch đặt ra sẽ giải phóng diện tích mặt đất và tạo không gian cho cây xanh, cộng đồng.
Song song là việc khai thác không gian trên cao gắn liền với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Dọc các tuyến đường sắt đô thị vành đai và hướng tâm, các tổ hợp kiến trúc cao tầng tích hợp đa chức năng sẽ mọc lên. Đặc biệt, Quy hoạch cũng mở ra tầm nhìn về việc tích hợp các nền tảng hạ tầng phục vụ phương tiện vận tải tương lai như thiết bị bay cá nhân, thiết bị bay không người lái (drone) – một bước đi đón đầu công nghệ trong kỷ nguyên mới.
3. Việc áp dụng cấu trúc không gian “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm” mang một ý nghĩa sâu sắc đối với sự phát triển của Hà Nội: dùng cái mới để bảo vệ cái cũ, dùng sự hiện đại để tôn vinh truyền thống. Chỉ khi các cực tăng trưởng mới đủ sức hấp dẫn để dãn dân, cũng như không gian ngầm gánh bớt áp lực giao thông thì khu vực nội đô mới có cơ hội được “vươn mình”. Sự dãn dân và phân bổ lại nguồn lực không gian chính là điều kiện tiên quyết để Hà Nội có quỹ đất thực hiện các dự án bảo tồn di sản, trùng tu các công trình kiến trúc cổ và cũ, mở rộng không gian văn hóa, sáng tạo ngay giữa lòng đô thị lịch sử.
Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm với cấu trúc “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm” đã phác thảo nên một Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc trong tương lai gần. Nhưng nếu thiếu vắng cơ chế thực thi sắc bén, Quy hoạch cũng khó có thể triển khai đồng bộ, hiệu quả. Đây chính là lúc Luật Thủ đô (sửa đổi) vừa được Quốc hội khóa XVI thông qua tại kỳ họp thứ nhất phát huy vai trò cầu nối, bản lề. Những cơ chế đặc thù, vượt trội về phân cấp, phân quyền trong quản lý đất đai, thu hút đầu tư chiến lược, phát triển mô hình TOD, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo… được quy định trong Luật Thủ đô 2026 chính là công cụ pháp lý quan trọng để hiện thực hóa cấu trúc không gian này.
Việc đồng bộ hóa giữa nền tảng pháp lý (Luật Thủ đô 2026) và công cụ kỹ thuật (Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm) sẽ đảm bảo cho Hà Nội có đủ nguồn lực, thẩm quyền trong việc thực hiện chiến lược kiến tạo không gian của Thủ đô. Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm với cấu trúc không gian đột phá, vừa kiến tạo Hà Nội là đô thị quy mô, vừa tổ chức lại sự sống của hàng chục triệu người dân Thủ đô một cách khoa học, hài hòa giữa sự năng động của một trung tâm kinh tế khu vực, chiều sâu văn hiến ngàn năm. Đó là con đường tất yếu để Hà Nội thực sự trở thành một đô thị “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc” trong kỷ nguyên vươn mình cùng dân tộc./.