Đền Kim Liên - Trấn Nam: “Đóa sen vàng” của Thăng Long Tứ Trấn

Tham dự lễ hội truyền thống đền Kim Liên năm 2026 về phía khách mời có các đồng chí: PGS.TS Nguyễn Văn Hậu - Vụ trưởng, Trưởng Ban Công tác Đảng, Học Viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh; Nguyễn Ngọc Việt - Đại biểu chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội khóa XVI, nguyên Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Đống Đa; Lê Kim Anh - Thành ủy viên, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội; Vũ Xuân Hùng - Thành ủy viên, Trưởng ban Quản lý Khu công nghệ cao và Khu công nghiệp thành phố Hà Nội; Nguyễn Trần Quang - Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội; Thiếu tướng Bùi Duy Hùng - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Hội CCB Việt Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội CCB thành phố Hà Nội; TS. Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội cùng đại diện lãnh đạo các Sở, ban, ngành Trung ương, thành phố Hà Nội.

Về phía phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám có các đồng chí: Đỗ Trọng Nam - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường; Trần Đức Hiếu - Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường; Hà Anh Tuấn - Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường; Mai Văn Lâm - Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy, Chủ tịch MTTQ phường cùng các đồng chí lãnh đạo Đảng ủy - HĐND - UBND - UB MTTQ và các trưởng ban ngành đoàn thể phường, các đồng chí nguyên lãnh đạo Đảng ủy, UBND quận Đống Đa (cũ)...

Huyền thoại từ thuở bình minh của dân tộc

Phát biểu khai mạc lễ hội truyền thống đền Kim Liên, đồng chí Hà Anh Tuấn - Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, ngược dòng thời gian trở về thuở sơ khai của Nhà nước Văn Lang cổ đại, khi những trang sử đầu tiên của dân tộc được viết nên bằng cả máu và huyền thoại. Đền Kim Liên không chỉ là một công trình kiến trúc, mà là nơi hội tụ của văn hóa, tâm linh, nơi thờ phụng Đức Thượng đẳng tối linh Thần Cao Sơn Đại Vương và thờ phối hưởng nhị vị công chúa Tam tôn nữ động hồ Trưng vương và Huệ Minh công chúa.

Tương truyền, Ngài chính là con trai của Lạc Long Quân và Âu Cơ, một trong năm mươi người con theo mẹ lên núi để khai hoang, lập ấp, giữ gìn bờ cõi. Trong tâm thức của người Việt, Ngài không chỉ là một vị thần núi (Sơn thần) mà còn là một bộ tướng thân cận của Sơn Tinh (Thánh Tản Viên). Khi Thủy Tinh dâng nước lụt làm ngập ruộng đồng, nhà cửa và rung chuyển cả đất trời, khi tộc người Ân lăm le bờ cõi, Thần Cao Sơn đã cùng Sơn Tinh dẹp loạn, bảo vệ sự bình yên cho Nhà nước Văn Lang cổ đại. Do có công với nước nên về sau Cao Sơn được thờ là vị thần thứ hai trong Đền núi Tản (Đền Và Sơn Tây ngày nay).

Đến thời Lê Trung Hưng, uy danh của Thần lại một lần nữa sáng rực trong sử sách. Vua Lê Tương Dực, trong cơn biến loạn của nạn chuyên quyền ngoại thích, đã nhận được sự phù trợ linh diệu từ Thần để dẹp yên nghịch tặc, giành lại ngai vàng, chấn hưng xã tắc. Đó là xu hướng lịch sử hóa các nhân vật huyền thoại được diễn ra rất phổ biến dưới thời Lê. Tuy nhiên, đa số các truyền thuyết cho rằng Cao Sơn có tên là Nguyễn Hiển, người em ruột sinh đôi có tên là Nguyễn Sùng (tức Thần Quý Minh) đều là con của người chú ruột của Sơn Tinh (tức Tản Viên Sơn Thánh). Họ là người trang Thanh Uyên - nay là xã Thanh Uyên, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ. Khi Thủy Tinh đem quân đánh Sơn Tinh và tộc người Ân vây đánh Nhà nước Văn Lang, Thần Cao Sơn đã có công cùng với Sơn Tinh chiến thắng thủy tặc bảo vệ nhà nước của Hùng Vương. Thần mất ngày 12 tháng 8, thọ 103 tuổi, được vua phong là Cao Sơn Quốc Chủ Đại Vương.

Tại Lễ hội truyền thống đền Kim Liên 2026, Chủ tịch UBND phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hà Anh Tuấn đã nhấn mạnh tầm nhìn chiến lược đưa địa phương phát triển toàn diện trên nền tảng di sản. Về chính trị, phường tập trung xây dựng hệ thống chính quyền số hiện đại, nâng cao năng lực lãnh đạo và sự gắn kết giữa ý đảng - lòng dân, lấy giá trị văn hóa làm cốt lõi cho mọi quyết sách.

Về kinh tế - xã hội, mục tiêu trọng tâm là chuyển dịch mạnh mẽ sang kinh tế di sản và du lịch thông minh, biến các di tích thành nguồn lực tăng trưởng bền vững, đồng thời nâng cao chất lượng đời sống, gắn kết phong trào khuyến học với nếp sống văn minh đô thị.

Cuối cùng, về quốc phòng - an ninh, phường cam kết giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, xây dựng thế trận lòng dân vững chắc để bảo vệ tuyệt đối an toàn cho các hoạt động văn hóa tâm linh và tạo môi trường ổn định cho sự phát triển lâu dài.

Trấn Nam – “đóa sen vàng” tụ hội linh khí giữa lòng Thủ đô

Thăng Long Hà Nội – vùng đất rồng cuộn hổ ngồi, từ ngàn xưa đã được bảo vệ bởi bốn “lá chắn” tâm linh gọi là Tứ Trấn. Nếu phương Đông có đền Bạch Mã oai linh, phương Tây có đền Voi Phục uy nghiêm, phương Bắc có đền Quán Thánh (Trấn Vũ) trấn giữ, thì phương Nam chính là Đền Kim Liên – viên ngọc quý được xây dựng muộn hơn nhưng mang trong mình sứ mệnh vô cùng đặc biệt.

Tọa lạc trên một gò đất cao, đền Kim Liên hiện ra như một đóa sen vàng thanh khiết. Cái tên “Kim Liên” (Sen Vàng) bản thân nó đã gợi lên một vẻ đẹp vừa quý phái, vừa gần gũi với tâm hồn người Việt. Trong quan niệm xưa, Tổ quốc là “Đất” và “Nước”. Thần Cao Sơn đại diện cho sức mạnh của Đất, của Núi, là điểm tựa vững chãi để cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ yên tâm canh tác, sinh cơ lập nghiệp. Đứng trước ngôi đền, ta như cảm nhận được hơi thở của nghìn năm văn hiến, thấy mình bé nhỏ trước sự vĩ đại của lịch sử nhưng lại vô cùng tự hào vì được kế thừa dòng máu Lạc Hồng.

Bước qua cổng đền, không gian như lắng lại. Mọi ồn ào của phố thị dường như bị đẩy lùi sau cánh cửa gỗ cổ kính. Điểm nhấn quý giá nhất, “linh hồn” của ngôi đền chính là tấm bia đá đồ sộ do Sử thần Lê Tung soạn năm 1510 (niên hiệu Hồng Thuận thứ 3). Năm Nhâm Thìn niên hiệu Cảnh Hưng thứ 33 (tức năm 1772) trên bia đá có ghi bài minh: Cao Sơn lừng danh, vòi vọi oai linh, hễ cầu tất ứng, ban khắp ơn lành, gặp thời vận rủi, trời sinh Thánh minh. Từng nét chữ khắc trên đá như những chứng nhân lịch sử, kể lại công lao trời biển của Thần Cao Sơn. Không chỉ có bia đá, đền Kim Liên còn là nơi lưu giữ “gia tài” tinh thần đồ sộ với 33 đạo sắc phong của các triều đại phong kiến – một minh chứng rõ nét nhất cho vị thế tối thượng của vị thần Trấn Nam trong lòng các quân vương và nhân dân qua nhiều thế kỷ.

Ngày 21/8/2018 UBND Thành Phố Hà Nội đã ra quyết định số 4343/QĐ-UBND Công nhận tài liệu lưu trữ quý hiếm tại đền Kim Liên. Năm 2022, Thủ tướng Chính phủ xếp hạng đền Kim Liên là Di tích Quốc gia đặc biệt, đây không chỉ là một danh hiệu, mà là sự khẳng định giá trị vĩnh cửu của một biểu tượng văn hóa Hà thành.

Lễ hội đền Kim Liên – Nơi trái tim tìm về nguồn cội

Ngày 16 tháng 3 âm lịch hằng năm đã trở thành ngày hội lớn của người dân phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám nói riêng và người dân Thủ đô nói chung. Trong làn khói hương trầm nghi ngút, những gương mặt thành kính của các vị lãnh đạo Trung ương, Thành phố và phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám hòa cùng dòng người trẩy hội tạo nên một khung cảnh ấm áp, đoàn kết.

Ngay từ sáng sớm, khi những tia nắng đầu ngày vừa chạm vào mái ngói rêu phong, không khí hội đền đã bắt đầu náo nức. Trong làn khói hương trầm mặc, đội tế nam đã tề tựu trang nghiêm thực hiện nghi thức “Tế Thượng Đẳng Thần Cao Sơn Đại Vương”.

Tiếp nối nhịp điệu tâm linh ấy, đội nữ tế Kim Liên dịu dàng nhưng đầy thành kính thực hiện nghi lễ dâng hương, gửi gắm những ước nguyện bình an của người con đất Việt tới đấng tối linh. Sau hồi trống lệnh, lời Chúc văn vang lên trầm hùng, lay động linh khí núi sông. Đại diện các cấp lãnh đạo cùng nhân dân thành kính thực hiện nghi thức dâng hương, khói quyện lòng người tạo nên sự giao hòa giữa thần linh và nhân thế.

Ngay sau đó, không gian đền Kim Liên bùng nổ trong thanh âm vang dội của màn biểu diễn Trống hội Thăng Long và rực rỡ sắc màu của múa Cờ hội. Đặc biệt, màn sử thi về thần tích Đức Thượng đẳng tối linh Thần Cao Sơn Đại Vương đã tái hiện sinh động hình ảnh vị tướng hào hùng của dân tộc, đưa người xem ngược dòng thời gian về thuở bình minh dựng nước. Kết thúc phần lễ nội là điệu múa Tứ Linh (Long – Ly – Quy – Phượng) uyển chuyển, tượng trưng cho sự cát tường và hưng thịnh của quốc gia.

Giữa không khí linh thiêng của ngày chính hội, ông Nguyễn Quốc Hùng – Trưởng Tiểu ban quản lý di tích Quốc gia đặc biệt Đền Kim Liên xúc động chia sẻ về những giá trị nội hàm sâu sắc của lễ hội năm nay. Với ông, lễ hội không chỉ là dịp để hậu thế nghiêng mình bái vọng công đức cao dày của Thần Cao Sơn Đại Vương – vị thần bảo hộ phía Nam kinh thành Thăng Long, mà còn là nhịp cầu giao thoa văn hóa độc đáo. Nét riêng biệt đầy tự hào của Đền Kim Liên chính là sự gắn kết mật thiết giữa tín ngưỡng thờ thần và lòng tri ân tổ nghề kim hoàn, nghề cắt tóc truyền thống của dân làng.

Ông Nguyễn Quốc Hùng cho biết thêm, bên cạnh các nghi lễ, nghi thức thể hiện giá trị văn hóa lịch sử truyền thống lâu đời của di tích Quốc gia đặc biệt, điểm độc đáo của lễ hội truyền thống đền Kim Liên năm nay còn là Ban tổ chức đã phục dựng lại Lễ vật cúng Thần rất đặc biệt, đó là cỗ 7 tầng sẽ được 02 dòng họ trong làng tự tay chế biến rất công phu thể hiện tài năng ẩm thực của người dân Hà Nội cổ. Mâm cỗ 7 tầng xếp theo khuôn gỗ bao quanh hình vuông rất đẹp, rất lạ vì độc đáo đồng thời mang ý nghĩa cho một năm mưa thuận gió hòa, nhân dân được an cư lạc nghiệp.

Năm nay, khi địa giới hành chính được mở rộng, lễ hội như được tiếp thêm sức sống mới, trở thành không gian của sự đồng cảm và sẻ chia, thắt chặt sợi dây đoàn kết cộng đồng. Ông Hùng cho hay, ban quản lý đang ấp ủ những kế hoạch dài hơi nhằm nâng tầm giá trị di tích, không chỉ dừng lại ở tâm linh mà còn phát triển du lịch bền vững. Đặc biệt, việc phối hợp xây dựng tour du lịch “Thăng Long Tứ Trấn” ứng dụng công nghệ hiện đại sẽ giúp du khách muôn phương dễ dàng tiếp cận, để những giá trị di sản ngàn năm của đền Kim Liên mãi mãi tỏa sáng trong dòng chảy văn hóa đương đại.

Một trong những nghi thức được mong chờ nhất chính là lễ khởi kiệu, dưới bầu trời trong xanh, đoàn rước kiệu rực rỡ cờ lọng bắt đầu rời cửa đền. Tiếng nhạc bát âm hòa cùng nhịp bước của những thanh niên trai tráng nâng kiệu tạo nên một khung cảnh uy nghiêm mà diệu kỳ. Đoàn rước đi dọc theo dãy số nhà chẵn phố Xã Đàn, mang theo sự uy linh của Thần tỏa bóng xuống từng nếp nhà. Khi tới ngã bảy Ô Chợ Dừa – cửa ngõ quan trọng của kinh thành xưa, đoàn rước quay đầu, tiếp tục hành trình qua dãy số nhà lẻ phố Xã Đàn.

Tiếng trống, tiếng chiêng vang động cả một vùng, thu hút hàng nghìn ánh mắt dõi theo của nhân dân và du khách. Khi đoàn rước chạm đến ngã tư Giải Phóng – Đại Cồ Việt – Lê Duẩn rồi rẽ vào phố Kim Hoa để quay trở lại Đền, đó cũng là lúc linh khí của Trấn Nam như được lan tỏa, thấm đẫm vào từng tấc đất, nhành cây của phố phường Hà Nội.

Giữa không khí náo nức ấy, không khó để bắt gặp những ánh mắt rạng rỡ của người dân đi hội. Bà Nguyễn Thị Minh, một người con sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Kim Hoa xưa, vừa thành kính dâng nén hương thơm vừa xúc động chia sẻ: “Năm nào cũng vậy, cứ đến ngày này là lòng tôi lại thấy rộn ràng. Nhìn thấy đoàn rước kiệu uy nghiêm đi giữa phố phường hiện đại, tôi thấy tự hào vô cùng. Đó không chỉ là niềm tin vào sự che chở của Đức Thánh Cao Sơn mà còn là sợi dây kết nối chúng tôi với nguồn cội, để nhắc nhở con cháu rằng dù cuộc sống có đổi thay thế nào, hồn cốt của Thăng Long vẫn luôn hiện hữu”.

Đền Kim Liên hôm nay, tiếng trống hội trầm hùng như tiếng vọng của núi rừng Tản Viên xưa, rộn ràng như nhịp sống của phố phường hiện đại. Những lời chúc sức khỏe, những nụ cười rạng rỡ của quý khách thập phương chính là minh chứng cho sự sống mãnh liệt của di sản. Chúng ta dâng hương không chỉ để cầu xin sự bình an, mà còn để nhắc nhở bản thân về trách nhiệm giữ gìn “hồn cốt” của cha ông.

Hà Nội hôm nay đang chuyển mình mạnh mẽ, hiện đại và hội nhập. Thế nhưng, giữa những tòa nhà cao tầng, giữa nhịp sống hối hả, đền Kim Liên vẫn đứng đó, lặng lẽ mà uy nghiêm, như một lời nhắc nhở về những giá trị vĩnh hằng. Lời cầu nguyện cho “Quốc thái dân an, nhà nhà hưng thịnh” vang lên từ phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám như lan tỏa khắp không gian. Chúng ta tin rằng, với sự phù hộ của Đức Thần Cao Sơn, với sự đồng lòng của Đảng bộ và nhân dân, Thủ đô Hà Nội sẽ ngày càng văn minh, giàu đẹp nhưng vẫn giữ được nét duyên thầm, cổ kính của vùng đất nghìn năm văn hiến.

Lễ hội truyền thống đền Kim Liên năm 2026 và những dư âm của nó vẫn còn mãi. Đó là mùi hương trầm phảng phất, là hình ảnh đóa sen vàng lấp lánh trong nắng mai, và hơn hết là niềm tự hào về một “Trấn Nam” linh thiêng – nơi lịch sử và huyền thoại hòa quyện, làm nên bản sắc không thể trộn lẫn của một Hà Nội nghìn năm văn hiến./.

Sơn Dương - Ly Ly