Tạo thế và lực “xuất khẩu” văn hóa Việt Nam
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra mục tiêu nước ta vươn lên nhóm 30 quốc gia hàng đầu thế giới về Chỉ số Sức mạnh mềm, với các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 9% GDP vào năm 2045. Để hiện thực hóa khát vọng này, chúng ta phải dịch chuyển tư duy coi văn hóa là lĩnh vực bảo tồn, giao lưu phong trào sang tư duy kiến tạo một nền công nghiệp xuất khẩu mũi nhọn, tạo động lực phát triển kinh tế và định vị vị thế quốc gia trên trường quốc tế.
1. Lịch sử và chiều sâu văn hiến phản ánh, Việt Nam sở hữu kho tàng di sản vô giá, từ hệ thống di tích, lễ hội truyền thống, âm nhạc dân gian đến nghệ thuật ẩm thực... Thế nhưng, trên bản đồ công nghiệp giải trí và văn hóa toàn cầu, Việt Nam vẫn còn khiêm tốn. Chúng ta trước nay vẫn được biết đến là cường quốc xuất khẩu nông sản, dệt may, nhưng thực tế nhiều năm qua gặp khó khăn để bán một bộ phim, một bản nhạc hay một thương hiệu thời trang ra thế giới.
Đây thực sự là một nốt trầm, bởi Việt Nam là quốc gia giàu bản sắc nhưng doanh thu từ “nguồn vốn” văn hóa còn hạn hẹp. Điều này có nhiều nguyên nhân, nhưng “rào cản” lớn nhất chính là chúng ta thiếu vắng một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa hoàn chỉnh.
Bài học từ làn sóng Hallyu (Hàn Quốc) hay Anime (Nhật Bản) minh chứng văn hóa không thể tự cất cánh và mang lại giá trị kinh tế chỉ bằng niềm tự hào dân tộc. Bộ phim “Parasite” (Ký sinh trùng) hay hiện tượng toàn cầu BlackPink không tự nhiên sinh ra, mà là kết quả của một hệ sinh thái được nhà nước quy hoạch bài bản, kết hợp tư nhân vận hành với các tiêu chuẩn khắt khe nhất của kinh tế thị trường.
Như vậy, để âm nhạc, điện ảnh, thời trang... cũng như văn hóa Việt Nam làm được điều tương tự, chúng ta cần cần những “cú hích” mang tính cơ chế đặc thù, đổi mới. Do đó, để giải bài toán này theo đúng định hướng “khơi thông nguồn lực” của Nghị quyết số 80-NQ/TW, chúng ta cần thực thi đồng bộ các nhóm giải pháp đột phá.
2. Đặc thù của công nghiệp văn hóa - sáng tạo là tỷ lệ rủi ro cao nhưng giá trị gia tăng cực lớn. Hiện nay, các nhà sáng tạo, nghệ sĩ Việt Nam khi bước ra sân chơi quốc tế như Liên hoan phim, Hội sách, trình diễn thời trang, live show âm nhạc… chủ yếu vẫn phải “tự bơi”, tự xoay xở nguồn vốn hoặc phụ thuộc vào số ít nhãn hàng tài trợ. Tư duy “bao cấp” hay “xin – cho” trong phân bổ ngân sách văn hóa không còn phù hợp với tốc độ của nền kinh tế số.
Giải pháp cấp bách là cần cụ thể hóa chủ trương hợp tác công - tư bằng việc cho phép thành lập các “Quỹ đầu tư mạo hiểm” chuyên biệt cho văn hóa. Ở đó, ngân sách Nhà nước không cấp phát toàn bộ mà đóng vai trò “vốn mồi”, hoặc quỹ bảo lãnh tín dụng. Ví dụ, nếu một dự án điện ảnh xuất khẩu kêu gọi được 70% vốn tư nhân, Quỹ của Nhà nước sẽ đối ứng 30% còn lại. Cơ chế này vừa kích thích nguồn vốn xã hội hóa, vừa buộc các dự án phải có tính khả thi về mặt thương mại.
Bên cạnh đó, cần một cuộc cách mạng về thuế. Các doanh nghiệp sản xuất phần mềm, công nghệ cao đang được hưởng ưu đãi thuế suất vượt trội, vậy các doanh nghiệp sản xuất điện ảnh, âm nhạc, game xuất khẩu mang lại giá trị thặng dư cao lại chưa có cơ chế tương tự? Việc miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp trong những năm đầu khởi nghiệp, hay thuế nhập khẩu thiết bị công nghệ giải trí sẽ là đòn bẩy thiết thực nhất để hạ giá thành, nâng cao năng lực cạnh tranh cho các sản phẩm văn hóa Việt.
“Nhà nước cần tiếp tục xây dựng khung khổ pháp lý rõ ràng, minh bạch để hỗ trợ các doanh nghiệp, nhà sản xuất, nghệ sĩ phát huy sự sáng tạo và có điều kiện thuận lợi trong kinh doanh về văn hóa; hỗ trợ doanh nghiệp về thủ tục, kinh phí quảng bá sản phẩm văn hóa, nghệ thuật tại các sân chơi lớn” - ông Hồ Anh Tuấn, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam, chia sẻ.
3. Sản phẩm văn hóa muốn thu tiền của khán giả quốc tế thì phải nói được ngôn ngữ của tiêu chuẩn toàn cầu. Một bộ phim không chỉ cần kịch bản hay mà phải đạt chuẩn kỹ xảo, âm thanh của tiêu chuẩn quốc tế (Hollywood hoặc Netflix). Một thương hiệu thời trang không chỉ đẹp mà phải đáp ứng các tiêu chuẩn về vật liệu xanh, phát triển bền vững của châu Âu.
Để làm được điều này, chúng ta không thể để các doanh nghiệp đơn độc. Cần thiết lập một cơ quan hoặc tập đoàn xúc tiến công nghiệp văn hóa quốc gia hoạt động độc lập, chuyên nghiệp tương tự mô hình KOCCA - Cơ quan Nội dung sáng tạo trực thuộc Chính phủ Hàn Quốc. KOCCA chịu trách nhiệm xúc tiến và phát triển ngành công nghiệp nội dung, thông qua nhiều dự án như hỗ trợ doanh nghiệp và xuất khẩu nước ngoài trên nhiều lĩnh vực truyền hình, trò chơi, âm nhạc, thời trang, nhân vật biểu tượng, truyện tranh..., bồi dưỡng năng lực chuyên môn và phát triển doanh nghiệp, phát triển công nghệ văn hóa, nghiên cứu chính sách, hỗ trợ tài chính.
Tại Việt Nam, rất cần những mô hình như KOCCA ở xứ sở kim chi. Cơ quan này sẽ đóng vai trò là “trạm trung chuyển”, hỗ trợ phân tích dữ liệu thị trường quốc tế, lo liệu thủ tục pháp lý, bản quyền, đặc biệt là đài thọ hoặc hỗ trợ chi phí cho các doanh nghiệp Việt Nam tham gia các hội chợ phim, tuần lễ thời trang hay triển lãm nghệ thuật quốc tế. Chỉ khi có một “nhạc trưởng” đủ tầm, sản phẩm văn hóa Việt mới có thể tiếp cận các kênh phân phối chính thống trên toàn thế giới, từ đó mở rộng cánh cửa và lan tỏa các giá trị, bản sắc văn hóa dân tộc đến với bạn bè quốc tế.
Thực tế phản ánh, chúng ta không thể mang nguyên xi một di sản truyền thống, sao chép y nguyên quá khứ và bắt thế giới phải tiếp nhận trong quá trình “xuất khẩu văn hóa”. Bí quyết của sự thành công là khả năng sáng tạo nhưng vẫn giữ được “văn hóa bản địa” vào những định dạng giải trí toàn cầu. Đó là việc mạnh dạn đưa âm hưởng dân gian vào một bản phối âm nhạc điện tử (EDM) bắt tai, là việc cách điệu họa tiết cung đình lên các phom dáng thời trang mang hơi thở hiện đại. Để khuyến khích sự thăng hoa này, công tác quản lý nhà nước cần chuyển từ tư duy quản không được thì cấm sang cơ chế “bảo hộ linh hoạt”.
Chúng ta cần nới rộng biên độ sáng tạo, chấp nhận sự thử nghiệm, sự giao thoa văn hóa của các nghệ sĩ trẻ, miễn là không vi phạm các quy định pháp luật hoặc về an ninh quốc gia và cốt cách dân tộc. Sự cởi mở trong quản lý chính là dưỡng khí để các nhà kiến tạo văn hóa tự do hít thở và sáng tạo ra những tác phẩm mang tầm vóc kỷ nguyên mới.
4. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia trên thế giới như Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan, Nhật Bản, Hoa Kỳ… cùng nhiều nước ở châu Âu cho thấy, xuất khẩu văn hóa không làm phai nhạt bản sắc; ngược lại, khi một sản phẩm văn hóa có khả năng “hái ra tiền” sẽ tự động tạo ra nguồn lực khổng lồ để quay vòng tái đầu tư, bảo vệ và tôn vinh chính nền văn hóa ấy.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã mở ra một không gian mới, tư duy chiến lược để Việt Nam “xuất khẩu” văn hóa. Vấn đề cốt lõi hiện nay là hành động. Điều cần làm lúc này là các nhà hoạch định chính sách, các doanh nghiệp, văn nghệ sỹ và đội ngũ sáng tạo phải ngồi lại cùng nhau, thiết kế nên “đường băng” để văn hóa nước nhà lan tỏa, vươn xa và bay cao hơn.
Chỉ khi sức mạnh mềm được chắp cánh bởi tư duy mới và hành lang pháp lý kiến tạo, văn hóa Việt Nam mới thực sự đóng góp xứng đáng vào sự phồn vinh của đất nước, tiến tới 100 năm thành lập nước thuộc top 3 khu vực ASEAN và top 30 thế giới về Chỉ số Sức mạnh mềm (Soft Power Index) của quốc gia và giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghiệp văn hóa./.