Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi): Tạo đột phá phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo
Hà Nội đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử về thể chế khi dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã được hoàn thiện để trình Quốc hội với nhiều điểm mới. Trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cùng nhiều cơ chế, chính sách đặc thù sẽ phát huy tiềm năng lợi thế đưa Thủ đô trở thành trung tâm phát triển năng động, hiện đại.
Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) gồm 9 chương, 36 điều; trong đó bảo đảm một chương trình quy định các nội dung về phát triển khoa học, công nghệ (KH-CN), đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Điều này cho thấy tầm quan trọng của lĩnh vực này đối với sự phát triển của Hà Nội trong giai đoạn mới.
Việc sửa đổi Luật Thủ đô không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là bước đi chiến lược trong việc nỗ lực thiết lập một hành lang pháp lý vượt trội, tạo dư địa cho Hà Nội bứt phá trong kỷ nguyên mới, để Thủ đô thành trung tâm phát triển năng động, hiện đại.
Dự thảo luật cũng quy định chi tiết các nguyên tắc phát triển KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo đó yêu cầu KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được tích hợp trong hoạch định chính sách, quản lý nhà nước và phát triển các ngành, lĩnh vực kinh tế - xã hội của Thủ đô. Trong đó, ưu tiên giải quyết các bài toán lớn của thành phố; thu hút, trọng dụng người có tài năng bằng các chính sách vượt trội.
Bên cạnh đó, dự thảo luật khuyến khích thí điểm cơ chế, chính sách, thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, làm cơ sở để tổng kết thực tiễn và nhân rộng các mô hình hiệu quả trong phạm vi cả nước. Đồng thời, có cơ chế chấp nhận và miễn trừ trách nhiệm đối với rủi ro trong hoạt động KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trên địa bàn thành phố...
Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) vì thế được kỳ vọng là "chìa khóa thể chế" mở ra không gian mới cho tư duy quản trị hiện đại. Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Thành phố Hà Nội Nguyễn Anh Tuấn khẳng định, dự thảo luật lần này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc cụ thể hóa các mục tiêu lớn đã được xác lập.
Theo Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Thành phố Hà Nội Nguyễn Anh Tuấn, điểm khác biệt căn bản của lần sửa đổi này là việc phân cấp, phân quyền triệt để cho Thành phố Hà Nội trong hầu hết các lĩnh vực, tạo ra "bệ phóng" cho những đổi mới mang tính đột phá về tài chính và nhân lực khoa học.
Một dấu ấn đáng chú ý là lần đầu tiên Luật Thủ đô dành riêng một chương cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không đơn thuần là sự bổ sung về cấu trúc mà là sự thay đổi về tư duy, khi khoa học và công nghệ được đặt vào vị trí trung tâm của mô hình tăng trưởng mới.
"Nếu đơn vị đạt được kết quả sản phẩm cuối cùng như Thành phố đặt hàng mà tiết kiệm được kinh phí, thì phần dư đó Thành phố không thu lại mà giao cho đơn vị tự quyết để thưởng cho người tham gia hoặc trích lập các quỹ. Đây là tư duy đột phá, bởi trước đây nếu còn dư tiền là phải trả lại ngân sách, nay chúng ta cho phép các nhà khoa học có 'của để dành' khi làm việc hiệu quả", ông Tuấn nhấn mạnh.
Cách làm này, nhìn ở góc độ quản trị, là sự chuyển dịch từ kiểm soát đầu vào sang đánh giá đầu ra, từ "giữ chặt ngân sách" sang "kích thích hiệu quả". Nó cũng tạo ra động lực trực tiếp cho các tổ chức nghiên cứu, nơi mà kết quả cuối cùng mới là thước đo giá trị, chứ không phải mức độ giải ngân.
Song song với đó, các chuyên gia tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ còn được miễn thuế thu nhập cá nhân đối với thù lao và hoạt động tư vấn chuyên sâu. Theo lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ, nhiều chuyên gia sẵn sàng chấp nhận mức thù lao thấp hơn, đổi lại là sự thông thoáng về thủ tục hành chính, không phải vướng vào quy trình kê khai, quyết toán phức tạp. Điều này giúp họ tập trung tối đa cho chuyên môn, thay vì bị phân tán bởi các rào cản ngoài khoa học.
Thành phố Hà Nội đã phê duyệt danh mục 30 bài toán lớn và 10 nhóm công nghệ chiến lược, qua đó xác định rõ các nhiệm vụ ưu tiên cần giải quyết. Đây là bước đi có thể thực hiện chuyển đổi từ "nghiên cứu theo đề tài" sang "giải quyết vấn đề thực tiễn", gắn khoa học với đời sống đô thị.
Để tạo điều kiện cho các nhà khoa học nghiên cứu các lĩnh vực mới, Luật cũng quy định cơ chế miễn trách nhiệm pháp lý đối với những rủi ro trong quá trình nghiên cứu. “Trong khoa học chắc chắn sẽ có rủi ro, nếu không có cơ chế bảo vệ và chấp nhận thất bại ở những công nghệ cốt lõi, công nghệ mới, chúng ta rất khó để có những sản phẩm đột phá”, ông Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ.
Đáng chú ý, Thành phố Hà Nội có cơ chế kiểm tra, kiểm soát, cho phép các mô hình kinh doanh và dịch vụ công nghệ mới được vận hành. Đây là cách tiếp cận phổ biến trên thế giới, nơi chính sách được thử nghiệm bằng hành động và thực tiễn, thay vì chờ đợi hoàn thiện tuyệt đối trên giấy.
Nhìn tổng thể, Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ là một văn bản pháp lý mà là sự thiết lập lại cách thức vận hành Hà Nội trong kỷ nguyên mới. Khi cơ chế được thiết kế đúng, nguồn lực sẽ tự động tìm đến, và khi các nhà khoa học được trao quyền, được bảo vệ và được hưởng thành quả xứng đáng, đổi mới sáng tạo sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành động lực thực sự cho sự phát triển.