Dự án Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi): “Chắp cánh” để văn hóa Hà Nội thành một trụ cột trong nền kinh tế
Trong nền kinh tế thị trường, câu hỏi: “Làm thế nào để vừa bảo tồn bản sắc, vừa biến các giá trị văn hóa thành nguồn lực nội sinh phát triển kinh tế?” đang là một bài toán không dễ hóa giải. Đối với Hà Nội, Dự thảo Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi) đang có các điều khoản tạo hành lang pháp lý, cơ chế đặc thù, vượt trội để văn hóa trở thành một trụ cột của nền kinh tế.
1. Người dân Thủ đô không khỏi tự hào với nền văn hóa được bồi đắp qua ngàn năm lịch sử. Thành phố Hà Nội sở hữu kho tàng di sản văn hóa đồ sộ với tổng số di tích trên địa bàn là 6.489 di tích. Di tích lịch sử - văn hóa Hà Nội là những đình, đền, chùa, nếp nhà cổ, khu phố cổ…
Cùng đó, tính đến năm 2025, Hà Nội đã kiểm kê hơn 3.500 di sản văn hóa phi vật thể các loại, tiếp tục khẳng định là địa phương có số lượng di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê lớn hàng đầu cả nước, chiếm khoảng trên 5% tổng số di sản văn hóa phi vật thể toàn quốc và trên 75% số lượng di sản của vùng Đồng bằng sông Hồng.
Những năm trở lại đây, Hà Nội cũng đã có các không gian sáng tạo mang đầy hơi thở thời đại với nhiều tuyến phố đi bộ như: Hồ Gươm, Trần Nhân Tông, Trịnh Công Sơn, Đảo Ngọc - Ngũ Xã… Sự đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa vào nền kinh tế của Thành phố Hà Nội bước đầu đã có kết quả tích cực với khoảng 1,49 tỷ USD vào tổng sản phẩm trên địa bàn Thành phố (chiếm tỷ trọng 3,7% GRDP của Hà Nội), trong đó giá trị gia tăng của ngành nghệ thuật, vui chơi và giải trí đạt khoảng 196,5 triệu USD (chiếm 0,49% GRDP ).
Tuy nhiên, cũng không thể phủ nhận, các ngành công nghiệp văn hóa còn chưa phát triển tương xứng với những tiềm năng, lợi thế của Hà Nội. Nguyên nhân sâu xa nằm ở sự vướng mắc của cơ chế. Văn hóa nói chung và di sản văn hóa Hà Nội (vật thể và phi vật thể) nói riêng được đánh giá rất giàu tiềm năng, là một “ngành kinh tế” của Thủ đô. Song, các quy định pháp luật về đầu tư, quản lý tài sản công hay thuế chưa đủ sức tạo ra cú hích thu hút nguồn vốn xã hội hóa vào lĩnh vực này. Bởi vậy, các nhà đầu tư tư nhân dù đông đảo và có tâm huyết, tiềm lực nhưng không thể tham gia bởi rào cản hành chính và sự thiếu hụt cơ chế chia sẻ rủi ro.
2. Dự án Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ Nhất trong tháng 4/2026, trong đó có nhiều điểm mới và mang tính chất của một cuộc “cách mạng” về tư duy quản trị đô thị.
Đây không đơn thuần là việc sửa Luật, mà là việc mạnh dạn trao quyền chủ động tối đa cho Hà Nội để tháo gỡ những “điểm nghẽn”, thiết kế cơ chế cho một đô thị đặc thù là Thủ đô Hà Nội. Dự án Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi) đưa các chính sách vượt trội về văn hóa vào trong Luật là một đòi hỏi chính đáng, bởi nếu thiếu đi hành lang pháp lý linh hoạt này, di sản văn hóa mãi là những "tài sản" vô giá nằm im cùng thời gian, thay vì hòa mình vào nhịp sống, tự nuôi sống mình và làm giàu cho Thành phố Hà Nội nói riêng, cả nước nói chung.
Dự án Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi) gồm 9 Chương, 42 Điều (giảm 18 điều so với Luật Thủ đô số 39/2024/QH15), cùng các nội dung được cập nhật nhằm thể chế hóa các cơ chế, chính sách đặc thù, ổn định, có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò, tính chất riêng có của Thủ đô Hà Nội.
Cụ thể, Điều 15 Dự thảo Luật Thủ đô 2024 sửa đổi, cho phép HĐND Thành phố Hà Nội quy định chính sách khuyến khích, huy động nguồn lực xã hội hóa, định mức, chế độ chi ngân sách để bảo vệ và phát triển văn hóa, thể thao của Thủ đô; việc hỗ trợ cá nhân, tổ chức cải tạo, bảo vệ khu vực, công trình kiến trúc có giá trị… Cùng đó, HĐND Thành phố quy định tổ chức, hoạt động, cơ chế quản lý, chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển khu phát triển thương mại và văn hóa, trung tâm công nghiệp văn hóa, các loại hình thiết chế văn hóa khác.
Trên cơ sở yếu tố gốc và giá trị di tích, di sản, UBND Thành phố Hà Nội có thẩm quyền quy định yêu cầu, điều kiện, hồ sơ quản lý, biện pháp bảo vệ, bảo quản, trùng tu, tôn tạo, cải tạo công trình kiến trúc có giá trị, không bao gồm di tích, di sản được UNESCO công nhận hoặc ghi danh; quyết định việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích cấp quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt. Đặc biệt, Dự án Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi) cho phép chính quyền Thành phố quy định cơ chế hợp tác công - tư trong quản lý, khai thác, sử dụng công trình kiến trúc có giá trị.
3. Nhìn vào Dự án Luật Thủ đô 2024 sửa đổi, có thể nhận thấy một hệ thống các quy định mới mang tính kiến tạo, được kỳ vọng sẽ giải phóng triệt để sức sáng tạo và khơi thông dòng chảy cho văn hóa Hà Nội trong kỷ nguyên mới. Đầu tiên, Dự án Luật cụ thể hóa văn hóa như một trụ cột của các mô hình kinh tế, bởi Dự án Luật đã có một bước tiến dài về nhận thức khi mạnh dạn quy định việc cho phép thí điểm cơ chế, chính sách đối với các mô hình kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, giáo dục và đặc biệt là văn hóa.
Đây là một sự ghi nhận mang tính pháp lý ở mức độ cao, mở đường cho việc xây dựng và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa một cách bài bản của Hà Nội. Khi văn hóa được gắn chặt với kinh tế số, đổi mới sáng tạo, Hà Nội sẽ có đầy đủ công cụ để hình thành các hệ sinh thái khởi nghiệp văn hóa, biến những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể thành các sản phẩm, dịch vụ mang lại giá trị gia tăng khổng lồ.
Bên cạnh đó, Dự án Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi) đã khơi thông nguồn lực bảo tồn thông qua cơ chế hợp tác công - tư (PPP) trong quản lý, khai thác, sử dụng công trình kiến trúc có giá trị. Bởi lâu nay, việc bảo tồn các biệt thự cổ, các công trình kiến trúc mang dấu ấn lịch sử (chưa hoặc không thuộc diện di sản được UNESCO ghi danh) gặp rất nhiều khó khăn vì ngân sách giới hạn.
Quy định hợp tác công - tư chính là chìa khóa tháo gỡ “điểm nghẽn” này. Khi nhà nước và tư nhân cùng đồng hành, các không gian kiến trúc có giá trị sẽ được đánh thức, tu bổ và tái sinh dưới hình thức các không gian triển lãm, tổ hợp nghệ thuật hay trung tâm giao lưu văn hóa. Di sản không chỉ được gìn giữ mà còn tham gia trực tiếp vào việc sinh lời, tái đầu tư cho chính công tác bảo tồn.
Tại Dự án Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi) cũng đã “cởi trói” và thúc đẩy kinh tế ban đêm gắn với văn hóa đô thị của Hà Nội. Dự án Luật đã nhạy bén nắm bắt xu thế thời đại khi quy định rõ việc tổ chức và vận hành các hoạt động đầu tư kinh doanh, sản phẩm, dịch vụ trong thời gian ban đêm nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng đô thị, thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa và du lịch, đồng thời bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.
Đây là khung pháp lý vững chắc để Hà Nội tái định hình không gian văn hóa về đêm, phát triển chuỗi phố đi bộ, các khu chợ đêm nghệ thuật, các sân khấu trình diễn thực cảnh quy mô lớn. Thông qua đó, khối tư nhân sẽ không còn tâm lý e dè khi đổ vốn vào các dịch vụ giải trí văn hóa, giúp Hà Nội định vị là một điểm đến rực rỡ và đậm đà bản sắc.
Dự án Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi) sẽ tiếp tục tạo các cơ chế đặc thù để nâng tầm và phát triển Hà Nội, nhất là Thủ đô hội tụ cả chiều rộng và chiều sâu văn hóa. Khi những nút thắt thể chế được tháo gỡ, văn hóa Hà Nội sẽ được gìn giữ, bảo tồn, phát triển để tạo nên sức mạnh mềm, nguồn lực và động lực phát triển mới, bền vững của Thủ đô và cả nước. Và từ đó, đưa Thủ đô vững bước trong kỷ nguyên mới, hiện thực hóa mục tiêu Thủ đô “Văn hiến – Bản sắc – Sáng tạo – Hội nhập – Kết nối” mà Thành ủy đã đặt ra trong Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam…/.